Meer onder dan boven water

Precies zeventig jaar geleden werd de kunstenaar H.N. Werkman, samen met negen anderen, in de bossen bij Bakkeveen gefusilleerd door de Duitse bezetter. Werkman was op 13 maart 1945 opgepakt door de Sicherheitsdienst en had sindsdien opgesloten gezeten in het Scholtenhuis aan de Grote Markt en het Huis van Bewaring in Helpman. Over Werkmans executie op 10 april 1945, zo kort voor de bevrijding van Stad, zijn veel details te vinden in Hendrik Nicolaas Werkman. De drukker van het paradijs (1980). Biograaf Hans van Straten geeft daarin op basis van allerlei bronnen en getuigenissen een reconstructie van de laatste dagen van Werkman.

‘Beste Papa’ zet Theo Mooij (alias A. Marja) op 1 mei 1945 boven een brief aan zijn vader in Yerseke. De oorlog is net afgelopen; in de brief overheersen gevoelens van blijdschap en opluchting. Theo is bijna genezen van colitis ulcerosa. Zijn echtgenote Puckje is in blijde verwachting van hun eerste kind. Maar de brief handelt ook uitgebreid over het lot van vrienden en kennissen in Groningen en Zeeland, van wie sommigen ‘goed’ en anderen ‘fout’ zijn gebleken.

Twee alinea’s gaan over ‘het droevige einde van onze beste vriend Werkman’. De informatie is – ‘met de kennis van nu’ – historisch misschien niet correct, maar toch belangwekkend. De dichter beschrijft wat hij uit eerste hand over Werkmans executie en de identificatie van diens lijk heeft gehoord. De moord op boekhandelaar Godert Walter, een andere Groningse vriend, komt ook ter sprake.

Je ziet, we hebben hier wel onder een schrikbewind geleefd de laatste maanden, en waren meer onder dan boven water.

De laatste vijf woorden van deze zin vormen de titel van de integrale uitgave van de brief van A. Marja aan Pa Marja, die ik van een korte toelichting voorzag. De Uitvreter drukte van Meer onder dan boven water 70 exemplaren op een Adana degelpers FAG proefpers en naaide ze in een hemelblauw omslag. Het boekje wordt kosteloos toegestuurd, wanneer men – met vermelding van adresgegevens – 12,50 euro overmaakt op rekening NL23INGB0001883734 ten name van C.A.J. Thomassen. (Zolang de voorraad strekt.)

4 gedachtes over “Meer onder dan boven water

  1. Beste Nick,

    Als A. Marja nu zelf ook “onder water”€™ wat getracht heeft te ondernemen jegens “€˜de Duitse bezetter” zou ik die brief wel willen bezitten, maar louter piepend weer “€˜boven water”€™ komen in afwachting van een gelukkig vaderschap spreekt mij niet aan. Zou je me dienaangaande willen inlichten?

    Hartelijke groet,

    Lodewijk.

    • Het is natuurlijk geen wedstrijdje, Lodewijk, maar de werkzaamheden van A. Marja gedurende de Tweede Wereldoorlog staan allerminst in de schaduw van wat zijn vriend Henk Werkman deed.

      Marja was een van de drie initiatiefnemers van de Volièrereeks, een serie boekjes die zonder toestemming van de bezetter werd gedrukt en verspreid. Zowel in Yerseke als in Groningen werden die boekjes illegaal gedrukt; in Groningen was Werkman de drukker.

      Zo kort na de bevrijding had Marja het trouwens razend druk – zo druk dat hij eind mei alweer rust moet nemen. Als redacteur van het tijdschrift De Vrije Kunstenaar zette hij een bevrijdingsnummer in elkaar. Als programmaleider van de net opgerichte Omroep Provinciaal Militair Commissariaat (“Opiumzee”) verzorgde hij uitzendingen voor repatriëringskampen. Als hulp van de Politieke Opsporingsdienst deed hij, naar eigen zeggen, ‘een paar niet onaardige vangsten en vondsten’:

      Zo vond ik ergens in een huis de bagage van de secretaresse van Rost van Tonningen, waarin een volledige administratie van de Nederl. Oostcompagnie en een serie andere zeer belangrijke documenten (o.a. een eigenhandig schrijven van Seyss Inquart over confiskatie van het vermogen der Ned. Spoorwegen) en kwam ik een zaakje van kostbare schilderijenzwendel op het spoor, afkomstig uit door de S.D. geroofde inboedels.

  2. Beste Nick,

    Mooi stuk. Kan ik makkelijk schrijven, want ik ben belanghebbende…
    Er staat evenwel een onjuistheid in: ik ben inderdaad in het bezit van een Adana, maar die staat voor de sier in mijn studeerkamer, want om daar iets echt fatsoenlijks uit te krijgen moet je wel heel bedreven zijn. Het formaat van Meer onder dan boven watergaat op een Adana trouwens nooit lukken. Ik werk op een FAG proefpers van degelijk Zwitsers fabrikaat, waarop maximaal een vel van 40×50 cm bedrukt kan worden.

    Prettig weekend,

    De Uitvreter

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s