Illegale drukken

In de bundel Bezweringen (2013) van Willem van Toorn staat het gedicht ‘In memoriam Adriaan Roland Holst’, geschreven toen Van Toorn verbleef in het A. Roland Holsthuis, welk onderkomen dichters en vertalers (vooralsnog) met een beetje subsidie voor een maand kunnen huren. Het is het enige gedicht dat ik ken, waarin een illegale uitgave centraal staat: In memoriam Charles Edgar du Perron et Menno ter Braak (1940) van A. Roland Holst.

Het indrukwekkende in memoriam van Roland Holst slingert van levenskracht langs treurnis naar verslagenheid – en terug. Het roept ook verzet op tegen de bezetter, vaderlandslievend verwijzend naar het Nederlandse volkslied: ‘zij houden zoo – hun lot, hun eer -/ stand, zonder schild, maar met betrouwen’. Van Toorns gedicht begint met een aanklacht en eindigt met een waarschuwing: ‘[uw gedichten] leesbaar/ misschien pas weer als straks het water/ echt tot de lippen stijgt in Europa’. Deze laatste regels sluiten prachtig aan bij ‘de springvloed’ en de wensdroom van een ontmoeting bij ‘een ronde waterplek’ in het gedicht van Roland Holst.

Willem van Toorn had een slechter gedicht kunnen kiezen. In memoriam Charles Edgar du Perron et Menno ter Braak heeft een ingewikkelde drukgeschiedenis. Bibliograaf Dirk de Jong geeft in zijn naslagwerk over illegale en clandestiene letterkunde vier drukken van dit gedicht. De eerste druk liet Roland Holst in 1940 in een kleine oplage drukken door de firma Zwaan & Zn. te Alkmaar. De dichter verdeelde zijn exemplaren onder goede vrienden; er duiken vaak exemplaren met opdracht op. De oplage van de tweede druk, een jaar later bij Stols, is mogelijk nog kleiner: ‘vijf-en-twintig door den auteur gesigneerde exemplaren’.

In 2005 kwam Wilma Schuhmacher, die het vergelijken van veel exemplaren van hetzelfde boek tot kunst verheven heeft, tot de conclusie dat er binnen de eerste druk twee drukken bestaan. Roland Holst zou in 1941, vóór de tweede druk van Stols, zelf opnieuw in beperkte oplage het gedicht hebben laten drukken. Waar De Jong het dus heeft over tweede druk en derde druk, lees ik voortaan: derde druk en vierde druk.

De derde druk van In memoriam Charles Edgar du Perron et Menno ter Braak bereikte een groter publiek. Blommestein en Lubberhuizen, drijvende krachten achter de nieuwe uitgeverij De Bezige Bij, brachten in 1944 het gedicht in de reeks Quousque tandem (vrij vertaald: ‘Hoe lang duurt die verrekte oorlog nog?!’) uit in 525 genummerde exemplaren.

Buiten de drukken plaatst bibliograaf De Jong de roofdruk van In memoriam Charles Edgar du Perron et Menno ter Braak uit 1942. Een illegale druk van een illegale uitgave, veel bonter kun je het niet maken. Eddy van der Veen en Jacques Frenkel, als ‘Anonymus fecit’, maakten zonder toestemming van Adriaan Roland Holst een herdruk in 50 genummerde exemplaren. Het doel van hun onderneming is mij onbekend. Roland Holst was woedend over deze uitgave. Toen een bevriende kunstenaar hem in 1944 om een exemplaar vroeg, weigerde de dichter ‘noch mijn naam, noch een opdracht’ in het boek te zetten. Hij hekelde ook de zetfouten en de ‘slordige binding’.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s