Zij kopen kritiekloos

Naast vier dichtbundels verschenen er van A. Marja in de oorlog, zonder toestemming van de bezetter: een plaquette, twee vertalingen (proza en poëzie) en verschillende gedichten in minstens drie bloemlezingen. Dat is de score. Daarnaast was Marja, hoewel fysiek zwak, actief als uitgever voor In agris occupatis en de Volière-reeks. En in oktober 1944 begon hij in Groningen aan een reeks dagboeknotities, die in 1947 als Zeepbellen in de orkaan door De Bezige Bij werden uitgebracht.

Aan zijn dagboek vertrouwt Marja in november 1944 enkele kritische overwegingen over het peil van de huidige literatuur toe. ‘Ik kan mij niet voorstellen, dat deze jaren een belangrijke poëtische oogst in ons land zullen opleveren. Wel wordt de clandestiene boekenmarkt overstroomd met talloze bundels en bundeltjes, zodat het zelfs voor een verzamelaar nauwelijks bij te sloffen is, maar toch maakt het geheel de indruk of een algehele matheid de gemoederen der dichters bevangen houdt.’

Niet alleen de oorlogsdichters, ook de kopers moeten het ontgelden: ‘tegenwoordig kopen de zonderlingste mensen poëzie, niet alleen zwart-handelaars, dite het uit geldbelegging doen, maar ook notoire burgerlieden, in wier huis men vroeger hoogstens Het Financiële Weekblad of een psalmboek aan zou treffen. Zij kopen poëzie, dat wil zeggen zij kopen kritiekloos alles wat al of niet rijmt en tegen een exorbitant hoge prijs in de boekhandel wordt gebracht.’ (Over de literaire inflatie in de Tweede Wereldoorlog schreef ik eerder eens.)

In december 1944, het begin van de koude hongerwinter, slaat de twijfel toe: gedichten kan Marja nu niet schrijven, het manuscript van zijn tweede (nooit verschenen) roman legt hij opzij. De oorlog heeft hem min of meer ‘lamgeslagen’. Dezelfde vraag spookt door zijn hoofd: ‘Mag men, terwijl in Amsterdam duizenden weerloze joden worden weggesleept, in Groningen de lettergrepen van een nieuw sonnet zitten tellen?’ De dichter worstelt met zijn artistieke aspiraties.

Zijn poëtische productie lag in het laatste oorlogsjaar stil, en van sommige illegale initiatieven moest hij niets hebben, maar toch zal A. Marja geen actief ontmoedigingsbeleid hebben gevoerd. Tot in het voorjaar van 1944 verschenen er deeltjes in de mede door Marja gerunde Volière-reeks. Sommige deeltjes werden zo goed verkocht dat Marja een tweede druk oplegde, in 90 exemplaren. Een klein deel van de opbrengst van de boekjes was bestemd voor Marja, voor zijn vrouw Puckje en zijn dochtertje Marjo.

En lezen bleef hij ook – met haast religieuze toewijding. Aan het eind van Zeepbellen in de orkaan beseft Marja, die zich vanwege het luchtalarm in een kerk verschuilt, dat ‘vandaag of morgen’ de elektriciteit zal worden afgesloten. ‘Eventuele hongersnood leek mij plotseling minder erg dan de geestdodende duisternis, waarin geen boek meer ter hand genomen zou kunnen worden.’ Dan ontwaart hij, naast het beeld van de heilige maagd, ‘een kaars van formidabele afmetingen’. Die verdwijnt, als de koster uit zicht is, onder de jas van de dichter.

Een gedachte over “Zij kopen kritiekloos

  1. Marja zond Zeepbellen in de orkaan ter publicatie in naar Criterium op 30 dec. 1946. Op de redactie-envelop schreef redacteur W.F. Hermans:Het is tot op de vezels uitgekauwde stof die hij hier uitspuwt. Wij moeten essays hebben over nieuwe onderwerpen. Desnoods over de onderwerpen waar Marja het over heeft, maar dan a.j.b. origineler en scherpzinniger. – Nog afgezien van het feit dat het van veel karakter getuigt als Marja z'n producten instuurt naar 'n tijdschrift waarvan hij één redacteur een "azijnpisser" en een andere een "poepkliederaar" noemt. Dat was A[driaan] M[orriën] zeker even vergeten. De laatste overweging van A. ['Maar kunnen wij zoiets wel afdrukken vanwege de "abonnés"?'] lijkt me nonsens. Ik verwerp het stuk van Marja alleen omdat het onbelangrijk is.Zie verder Mandarijnen op zwavelzuur p. 225.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s